شپش سر برای ساکنان جزایر هبریدیز در شمال اسکاتلند، بخشی از زندگی عادی محسوب می‌شد. اگر شپش‌ها محل اقامت خود در سر یکی از اهالی را ترک می‌کردند، او دچار سردرد و تب شدید می‌شد و برای رهایی از درد و فروکش کردن تب، شپش‌های جدیدی را عمداً لابه‌لای موهای بیمار قرار می‌دادند. آن‌ها عمیقاً باور داشتند که حال او با اقامت مهمان‌های جدید رو به بهبودی خواهد رفت.
اما واقعیت چیز دیگری بود.
همزمان با تب کردن شخص و افزایش درجه حرارت بدن، شپش‌ها به دلیل گرمای بیش از حد قابل تحمل، سر میزبان را ترک می‌کردند. بنابراین، هنگامی که شپش‌ها قصد ترک سر را نداشتند، یعنی دمای محل سکونت آن‌ها مناسب بوده است.
ساکنان جزیره دچار یک خطای ذهنی به نام تعلیل نادرست (False Causality) شده بودند؛ یعنی رابطه‌ای علت و معلولی میان دو رویداد برقرار کرده بودند که در واقع وجود نداشت.
چرا تعلیل نادرست یک خطای شناختی مهم است؟
ممکن است این ماجرا برای ما مضحک به نظر برسد و این خطا را ناشی از ناآگاهی عمیق آن‌ها بپنداریم و خود را از این لغزش ذهنی مصون بدانیم.
متأسفانه واقعیت این است که همه ما در جامعه مدرن امروزی نیز به‌وفور در تور این خطای ذهنی و خطای شناختی گرفتار می‌شویم.
برای مثال، به این گزاره توجه کنید:
«انگیزه بالای کارمندان سود شرکت را افزایش می‌دهد.»
آیا واقعاً انگیزه بالای کارکنان باعث افزایش سود شرکت می‌شود؟ یا به دلیل آنکه شرکت سودآور و معتبر است، کارکنان با انگیزه بالاتری در آن کار می‌کنند؟ یا شاید کارکنان باانگیزه و ممتاز جذب شرکت‌های معتبر می‌شوند؟!
در چنین شرایطی، صرف مشاهده همزمان دو پدیده به این معنا نیست که یکی علت دیگری است.
یک مثال دیگر از اشتباه گرفتن همبستگی با علیت
مثال دیگری را در نظر بگیرید:
«پژوهشگران دریافته‌اند که اقامت بیش از حد اشخاص در مراکز درمانی، آثار منفی جسمی و روحی برای بیمار در پی خواهد داشت.»
این گزاره برای شرکت‌های بیمه بسیار شیرین به نظر می‌رسد؛ ولی واقعیت آن است که بیماران قوی‌بنیه زودتر از چنگال بیماری رهایی یافته و بیمارستان را ترک می‌گویند.
بنابراین، ممکن است بین مدت اقامت بیمار در مرکز درمانی و وضعیت جسمی و روحی او رابطه‌ای مشاهده شود، اما این مشاهده به‌تنهایی برای اثبات یک رابطه علت و معلولی کافی نیست.
الگوی عمومی تعلیل نادرست
الگوی عمومی تعلیل نادرست (False Causality) را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:
◀️ رویداد A رخ می‌دهد.
◀️ رویداد A پس از وقوع رویداد B رخ می‌دهد.
⏪ پس علت رخداد A قطعاً B است.
این نوع استدلال، یکی از نمونه‌های رایج خطاهای شناختی در تصمیم‌گیری و تحلیل رویدادها است.
همبستگی (Correlation) با علیت (Causality) تفاوت دارد
تقدم و تأخر زمانی رویدادها و مقارنه آن‌ها، ارتباط علّی بین آن‌ها برقرار نمی‌کند.
به عبارتی:
همبستگی (Correlation) به هیچ‌وجه به مفهوم علیت (Causality) نیست.
پر واضح است که نمی‌توان آواز خروس را دلیلی بر طلوع خورشید دانست. تنها می‌توان گفت آواز خروس و طلوع خورشید از لحاظ زمانی با هم همبسته هستند.
بنابراین، صرف اینکه دو اتفاق همزمان یا پشت سر هم رخ می‌دهند، به این معنی نیست که یکی علت دیگری است.
تعلیل نادرست در زندگی روزمره، کسب‌وکار و جامعه
بسیاری از داوری‌های ما در تعلیل رویدادهای پیرامون خود، در حوزه زندگی شخصی، اجتماعی، کسب‌وکار، سیاست و… در تور قدرتمند تعلیل نادرست گرفتار می‌شوند.
برای مثال، گزاره‌هایی مانند:
- «دلیل فروش پایین شرکت، عدم افزایش بودجه تبلیغات است.»
- «شورش‌های اخیر متأثر از افزایش فعالیت شبکه‌های اجتماعی بوده است.»
- «زنانی که از شامپوی X استفاده می‌کنند، موهای قوی‌تر و سالم‌تری دارند.»
- و…
همه این گزاره‌ها فقط و فقط مقارنه زمانی رویدادهای A و B را نشان می‌دهند و به هیچ‌وجه ثابت نمی‌کنند که یکی علت دیگری است.
برای اثبات رابطه علت و معلول، باید عوامل مختلف و روابط میان آن‌ها را بررسی کرد و صرف مشاهده همزمانی دو رویداد را به‌عنوان دلیل کافی در نظر نگرفت.
مثال لک‌لک‌ها و نرخ زاد و ولد
در پژوهشی در آلمان بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۷ مشخص شد که بین تعداد جفت‌های لک‌لک‌ها و نرخ زاد و ولد، همبستگی شدیدی وجود دارد و منحنی دو متغیر کاملاً مشابه بود.
اما آیا واقعاً بین آمار جفت لک‌لک‌های آلمانی و نرخ زاد و ولد ارتباطی وجود داشت؟
مشخص است که این تقارن و همبستگی، تنها یک رویداد تصادفی محض بود.
این مثال به‌خوبی نشان می‌دهد که وجود همبستگی میان دو متغیر، الزاماً به معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آن‌ها نیست.
سه الگوی اصلی تعلیل نادرست
تعلیل نادرست در سه الگوی متفاوت، ما را در تور خطا و داوری اشتباه گرفتار می‌نماید:
۱. هیچ ارتباطی بین رویداد A و B وجود ندارد
اصولاً ممکن است هیچ رابطه واقعی میان دو رویداد وجود نداشته باشد؛ مانند آمار جفت لک‌لک‌ها و نرخ رشد جمعیت.
در این حالت، شباهت یا همزمانی تغییرات دو متغیر صرفاً تصادفی است.
۲. ارتباط رویداد A و B دقیقاً معکوس تصور ماست
گاهی رابطه‌ای میان دو رویداد وجود دارد، اما جهت رابطه را اشتباه تشخیص می‌دهیم.
برای مثال، تب بیمار باعث مهاجرت شپش‌ها می‌شود و نه اینکه تب، معلول مهاجرت شپش‌ها باشد.
۳. رویداد A تنها یکی از شروط لازم رویداد B است
گاهی یک رویداد تنها یکی از عوامل مؤثر بر رخداد رویداد دیگر است و شبکه‌ای از عوامل دیگر نیز وجود دارد که ما آن‌ها را نمی‌بینیم.
برای مثال، شبکه‌های اجتماعی تنها علت شورش‌های اخیر نبودند و عوامل متعدد دیگری نیز می‌توانند در شکل‌گیری چنین رویدادی نقش داشته باشند.
تعلیل نادرست در حکایت طوطی و بقال مولانا
حکایت طوطی و بقال در مثنوی شریف مولانا، مثال روشنی از تعلیل نادرست در گنجینه ادبیات کهن پارسی است.
آنگاه که طوطی به جوانی که موی سر نداشت خطاب کرد:
«کز چه ای کل با کلان آمیختی؟
تو مگر از شیشه روغن ریختی؟!»
این حکایت نیز نمونه‌ای از قضاوت بر اساس یک مشاهده ظاهری و نتیجه‌گیری عجولانه درباره علت یک اتفاق است.
چگونه از دام تعلیل نادرست دور بمانیم؟
هرگاه قصد داوری و تعلیل یک رویداد در عرصه شخصی و جمعی زندگی خود را دارید، هشیار باشید که در دام تعلیل نادرست گرفتار نباشید.
این پیش‌فرض همیشه باید در ذهن شما وجود داشته باشد که:
- شاید ارتباطی که من بین دو رویداد می‌بینم، یک توهم و تصور ذهنی باشد.
- شاید رابطه‌ای که حقیقتاً وجود دارد، معکوس چیزی باشد که من تصور می‌کنم.
- شاید اصولاً همه عوامل مؤثر و وزن آن‌ها را به‌درستی تشخیص نداده باشم.
پس بهتر است خیلی به درستی نتایج داوری‌های خود مطمئن نباشیم و پیش از نسبت دادن یک رویداد به علت مشخص، رابطه میان عوامل مختلف را با دقت بیشتری بررسی کنیم.
جمع‌بندی
تعلیل نادرست یکی از خطاهای شناختی رایج در زندگی روزمره، تصمیم‌گیری، کسب‌وکار و قضاوت درباره رویدادهای اجتماعی است. مهم‌ترین نکته در مواجهه با این خطای ذهنی آن است که همبستگی (Correlation) را با علیت (Causality) اشتباه نگیریم.
هرگاه دو رویداد همزمان یا پشت سر هم اتفاق می‌افتند، نباید بدون بررسی سایر عوامل، یکی را علت دیگری بدانیم.
برگرفته از کتاب The Art of Thinking Clearly
